Problem roślin inwazyjnych w Polsce narasta z roku na rok. Gatunki obce, które wymykają się spod kontroli, wypierają rodzime rośliny, destabilizują ekosystemy, generują koszty dla rolnictwa i samorządów, a w niektórych przypadkach stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. W odpowiedzi na to ustawodawca wprowadził precyzyjne regulacje dotyczące zwalczania i usuwania gatunków inwazyjnych (IAS – Invasive Alien Species). Poniżej znajduje się kompleksowe omówienie przepisów, obowiązków właścicieli nieruchomości oraz procedur administracyjnych.
Czym są rośliny inwazyjne w świetle prawa?
Z prawnego punktu widzenia kluczowe znaczenie ma definicja inwazyjnego gatunku obcego. Jest to gatunek:
obcy dla rodzimej flory,
którego introdukcja lub rozprzestrzenianie się zagraża bioróżnorodności, środowisku, gospodarce lub zdrowiu człowieka.
Podstawą prawną w Polsce są:
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014 w sprawie zapobiegania wprowadzaniu i rozprzestrzenianiu inwazyjnych gatunków obcych,
Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych,
przepisy wykonawcze określające listę gatunków stwarzających zagrożenie dla Unii Europejskiej oraz dla Polski.
Lista gatunków inwazyjnych jest aktualizowana i ma charakter wiążący – oznacza to, że określone rośliny podlegają szczególnym rygorom prawnym.
Najczęściej spotykane rośliny inwazyjne w Polsce
W kontekście obowiązków właścicieli gruntów najczęściej pojawiają się:
barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi),
barszcz Mantegazziego,
rdestowiec japoński,
rdestowiec sachaliński,
niecierpek gruczołowaty,
nawłoć kanadyjska i późna,
kolczurka klapowana.
Nie wszystkie z wymienionych gatunków znajdują się na unijnej liście IAS, jednak część z nich jest objęta krajowymi regulacjami i programami zwalczania.
Czy właściciel działki ma obowiązek usuwać rośliny inwazyjne?
To kluczowe pytanie.
1. Gatunki z unijnej listy IAS
W przypadku gatunków wpisanych na listę UE obowiązuje:
zakaz przetrzymywania,
zakaz rozmnażania,
zakaz transportu,
zakaz wprowadzania do środowiska.
Jeżeli taki gatunek znajduje się na prywatnej działce, organ administracji (najczęściej regionalny dyrektor ochrony środowiska – RDOŚ) może wydać decyzję nakazującą jego usunięcie.
W określonych przypadkach koszty mogą obciążać właściciela nieruchomości.
2. Barszcz Sosnowskiego – szczególny przypadek
Choć nie zawsze znajduje się na unijnej liście IAS, jest traktowany jako zagrożenie dla zdrowia publicznego. Gminy często prowadzą programy jego zwalczania. W praktyce:
właściciel może zostać wezwany do usunięcia rośliny,
w razie braku reakcji możliwe jest zastosowanie środków egzekucji administracyjnej.
Procedura administracyjna – jak wygląda w praktyce?
Zgłoszenie występowania rośliny – przez mieszkańca, gminę lub służby.
Weryfikacja gatunku – przez właściwy organ (najczęściej RDOŚ).
Wydanie decyzji administracyjnej – określającej sposób i termin usunięcia.
Kontrola wykonania obowiązku.
W razie niewykonania – możliwa egzekucja administracyjna (np. grzywna w celu przymuszenia).
Warto podkreślić, że samodzielne usuwanie niektórych gatunków może wymagać zachowania określonych standardów (np. zabezpieczenia przed dalszym rozprzestrzenianiem).
Kary za naruszenie przepisów
Ustawa o gatunkach obcych przewiduje sankcje administracyjne i finansowe za:
celowe wprowadzanie gatunku do środowiska,
jego rozmnażanie lub sprzedaż,
brak wykonania decyzji nakazowej.
Kary mogą sięgać nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych w zależności od skali naruszenia.
Czy potrzebne jest pozwolenie na usunięcie rośliny inwazyjnej?
Co do zasady – nie, jeżeli roślina nie jest objęta ochroną gatunkową.
Jednak w praktyce należy uwzględnić:
przepisy o ochronie przyrody,
ewentualne ograniczenia wynikające z obszaru Natura 2000,
lokalne uchwały i programy ochrony środowiska.
W niektórych sytuacjach usunięcie może wymagać zgłoszenia, szczególnie jeśli ingerencja obejmuje większy obszar lub wiąże się z użyciem środków chemicznych.
Metody usuwania roślin inwazyjnych zgodne z prawem
Prawo nie narzuca jednej metody, ale wymaga skuteczności i minimalizacji ryzyka dalszego rozprzestrzeniania. Najczęściej stosuje się:
wykaszanie wielokrotne,
wykopywanie systemu korzeniowego,
stosowanie herbicydów (zgodnie z przepisami o środkach ochrony roślin),
kontrolowane przykrywanie gleby (metoda deprywacji światła).
Ważne: odpady roślinne nie mogą trafiać do kompostu, jeżeli istnieje ryzyko rozsiewu nasion. Często zaleca się ich utylizację jako odpadów problemowych.
Rola gmin i administracji publicznej
Gminy mogą:
prowadzić inwentaryzację stanowisk roślin inwazyjnych,
finansować programy zwalczania,
informować mieszkańców o obowiązkach.
RDOŚ natomiast odpowiada za nadzór nad gatunkami z listy unijnej oraz wydawanie decyzji administracyjnych.
Rośliny inwazyjne a odpowiedzialność cywilna
Właściciel nieruchomości może ponosić odpowiedzialność cywilną, jeżeli:
zaniechanie usunięcia rośliny spowoduje szkodę,
roślina rozprzestrzeni się na sąsiednią działkę,
dojdzie do uszczerbku na zdrowiu (np. w przypadku barszczu Sosnowskiego).
Wówczas zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności deliktowej.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy muszę zgłaszać obecność rośliny inwazyjnej?
Nie zawsze jest to obowiązek, ale w przypadku gatunków z listy UE zgłoszenie do RDOŚ jest wskazane.
Kto ponosi koszty usunięcia?
Zasadniczo właściciel nieruchomości, chyba że gmina prowadzi program finansowany ze środków publicznych.
Czy mogę samodzielnie zastosować oprysk?
Tak, pod warunkiem stosowania dopuszczonych środków ochrony roślin i zgodnie z etykietą produktu.
Czy Profarm pomoże mi pozbyć się niechcianych roślin?
Tak, usuniemy w pełni profesjonalnie wszystkie inwazyjne gatunki obce (IGO).
Czy Profarm pomoże mi z formalnościami/zgłoszeniami do gminy?
Tak, nasi specjaliści doradzają i pomagają Naszym klientom co do niezbędnej dokumentacji, a w niektórych przypadkach sami dokonują zgłoszeń w imieniu klienta.